Ringstrasse

Wenen’s grandioste boulevard

In 1857 gaf Keizer Franz Joseph opdracht tot de sloop van Wenen’s middeleeuwse stadsmuren — de glacis en versterkingen die de Innere Stadt eeuwenlang hadden omsloten — om ruimte te maken voor een nieuwe boulevard. Wat volgde was een van de meest ambitieuze stedenbouwkundige projecten van de 19e eeuw: een boog van 4 kilometer neo-Gotische, neo-Renaissance en neo-Barokke openbare gebouwen, gebouwd in slechts drie decennia, elk ontworpen om de macht en culturele ambitie van het Habsburgse Rijk te projecteren op een moment dat de dynastie onder druk stond van nationalistische bewegingen door heel Midden-Europa.

Het resultaat is buitengewoon, licht overdadig, en blijft de duidelijkste enkelvoudige uitdrukking van wat Wenen besloot te worden in het tijdperk van de liberale bourgeoisie. Het was ook, in zijn tijd, het technologisch meest geavanceerde stedelijke ontwikkelingsproject in Europa: ondergrondse afvoer, gasverlichting en een boulevard breed genoeg voor de nieuwe motorrijtuigen die Wenen’s gegoede klasse begon aan te schaffen. Over de Ringstrasse lopen in 1900 was een ontmoeting met de moderniteit. Er nu over lopen is een ontmoeting met wat de 19e eeuw geloofde dat moderniteit eruit moest zien — en dat is bijna nog interessanter.

Het architectuurspel

De gebouwen van de Ringstrasse werden ontworpen door verschillende architecten, elk werkend in een andere historische stijl gekozen om symbolische redenen die het ontwikkelde Weense publiek van die tijd onmiddellijk zou hebben begrepen:

Het Parlement (1883, Theophil Hansen) is Grieks-revival omdat Griekse democratie — het Atheense origineel — het filosofische ideaal was van liberaal constitutioneel bestuur. Het gebouw is een verklaring over wat Oostenrijk politiek aan het worden was. De Atheenafontein ervoor, later toegevoegd, is een van de meest gefotografeerde plekken op de Ring.

Het Rathaus (Stadhuis, 1883, Friedrich von Schmidt) is neo-Gotisch omdat Gotische architectuur werd geassocieerd met de vrije burgercultuur van de middeleeuwse Duitse steden — passend voor een gebouw dat de burgers vertegenwoordigt in plaats van het hof.

Het Burgtheater (1888, Gottfried Semper en Karl von Hasenauer) is neo-Barok omdat theater tot de aristocratische en hoftraditie behoorde. De halfronde vleugels toegevoegd voor de uitbreiding van het theater zijn enkele van de sierlijkste barok-revival-architectuur op de Ring.

Het Kunsthistorisches Museum en het Naturhistorisches Museum (beide 1891, Semper en Hasenauer) staan tegenover elkaar aan het Maria-Theresien-Platz in perfecte symmetrie, wat architectonisch bevredigend en licht verontrustend is — twee gebouwen van identieke hoogte, massa en ontwerp die elkaar aanstaren over een formele tuin. Het KHM herbergt de kunst; het NHM de natuurlijke historie. De symmetrie is het punt: kunst en wetenschap zijn gelijkwaardig, complementair, imperiaal.

De Staatsoper (1869, August Sicard von Sicardsburg en Eduard van der Nüll) opende het gehele Ringstrasse-project. Van der Nüll pleegde zelfmoord nadat de keizer een kritische opmerking over het gebouw had gemaakt; Sicardsburg stierf twee maanden later van verdriet. Het gebouw dat zij creëerden is nu het belangrijkste operagebouw in de Duitstalige wereld. De geschiedenis heeft een bijzondere ironie.

Wandelen over de Ring

Het volledige circuit duurt circa 90 minuten op een stevig tempo, of 2,5–3 uur met stops voor foto’s en het lezen van gebouwsplaques. Starten bij de Staatsoper aan het zuidelijke uiteinde en linksom lopen (de gebouwen blijven links, gemakkelijker voor fotografie):

Weense Staatsopera (Staatsoper) — rondleidingen op de meeste dagen zonder repetitie. Staanplaatstickets (laag geprijsd, alleen staand) voor avondvoorstellingen zijn 80 minuten voor het doek te koop — drie uur op je voeten voor een fractie van de stoelprijs. De volledige staanplaatservaring, in een gebouw van deze kwaliteit, met het orkestgraaforchest van de Wiener Philharmoniker, is een van Wenen’s echt onherhaalbare ervaringen.

Kunsthistorisches Museum (KHM) — de keizerlijke kunstcollectie van het oude Egypte tot de 17e-eeuwse Hollandse meesters. Bruegels Jagers in de sneeuw, Vermeers Schilderkunst en de volledige Habsburgse collectie Vlaamse en Italiaans-Renaissance kunst. Een van Europa’s vijf beste kunstmusea, en het gebouw maakt deel uit van de ervaring — de grote trap, de cassetteplafonds, het marmer overal.

Naturhistorisches Museum (NHM) — spiegelt het KHM aan de overkant van het plein. De Venus van Willendorf (25.000 jaar oud, 11 cm hoog — ‘s werelds beroemdste Venus-beeldje) en de meteorietencollectie (de grootste ter wereld) zijn van wereldklasse. De dinosauriërgalerij en de mariene zaal zijn uitstekend voor gezinnen.

Parlement — het neo-Griekse gebouw heropende na renovatie met volledig toegankelijk interieur. Rondleidingen in Duits en Engels beschikbaar; van tevoren boeken want het interieur is indrukwekkend groots.

Rathaus (Stadhuis) — de open binnenplaats herbergt het openluchtcinema­festival in juli en augustus (gratis, enorm populair), de kerstmarkt in december (sfeervoller dan de grotere Rathausplatz-markt) en de start van de Weense Stadsmarathon in het voorjaar.

Burgtheater — Oostenrijks nationaal theater, een van de twee meest prestigieuze Duitstalige podia ter wereld. Engelstalige rondleidingen op doordeweekse middagen; de trappenhuizen en foyerfrescos (geschilderd door Gustav Klimt en zijn broer Ernst vroeg in hun carrière) zijn de tour waard.

Hop-on hop-off of tram?

De Big Bus hop-on hop-off tour stopt bij alle grote Ringstrasse-gebouwen en omvat opgenomen commentaar in meerdere talen. Nuttig voor een stadsoverzicht op dag één, met name als het weer wandelen oncomfortabel maakt.

De meer Weense aanpak — en een werkelijk prettige ervaring — is tramlijn 1 (rechtsom) of D (linksom), die de Ring op straatniveau volgen voor de prijs van een standaard Weense vervoerskaart. Langzamer dan de hop-on bus, maar je ziet de gebouwen op ware grootte vanuit ooghoogte en deelt de tram met bewoners in plaats van medetoeristen. Neem de tram ‘s avonds, wanneer de gebouwen verlicht zijn en het verkeer rustiger.

Een begeleide wandelrondleiding door het stadscentrum dekt de Ringstrasse-hoogtepunten vaak als onderdeel van een bredere introductie op Wenen — de juiste optie als je historische en architectonische context naast de gebouwen zelf wilt.

’s Avonds op de Ringstrasse

De Ringstrasse verandert van karakter na het invallen van de duisternis. De gebouwen zijn verlicht; het voorplein van de Staatsoper vult zich voor het doek; de Rathaus-tuinen herbergen hun seizoensevenementen. Een wandeling na het diner van de Staatsoper naar het Rathaus — circa 1,2 km langs de Ring — is een van Wenen’s beste avondwandelingen. De combinatie van 19e-eeuwse steen, theatrale verlichting en de geluiden van de stad die tot rust komt, schept een sfeer die moeilijk te fabriceren en nog moeilijker te vergeten is.

De gedetailleerde Ringstrasse-architectuurwandelgids dekt elk gebouw met historische notities, beste kijkhoeken en welke interieurs op welke tijden voor het publiek open zijn.