Eisenstadt

Pałacowe miasto Haydna

Eisenstadt to stolica Burgenlandu — najbardziej wysuniętego na wschód i najmłodszego kraju związkowego Austrii, płaskiej, winiarskiej prowincji graniczącej zarówno z Węgrami, jak i Słowacją, przyłączonej do Austrii z Węgier dopiero w 1921 roku. Samo miasto jest skromne rozmiarowo — to żywe, austriackie miasto targowe, nie reprezentacyjna witryna. Ale jego znaczenie kulturalne jest ponadproporcjonalne i bardzo konkretne: to tu Józef Haydn spędził centralne trzydzieści lat swojego życia zawodowego w służbie rodziny Esterházych, komponując w Haydnsaal pałacu Schloss Esterházy, i tu spoczywa jego grobowiec w kościele Bergkirche powyżej starego miasta.

Dla odwiedzających z Wiednia Eisenstadt to 45-minutowa podróż pociągiem, która oferuje pełne doświadczenie pałacu Esterházy i immersję w świat Haydna dalece wykraczającą poza to, co może dać jakiekolwiek wiedeńskie muzeum. Haydnsaal nie jest rekonstrukcją ani faksymile — to oryginalna sala koncertowa, w której symfonie były wykonywane po raz pierwszy, i nadal brzmi tak, jak Haydn ją zaprojektował.

Schloss Esterházy

Rodzina Esterházy była najbogatszą i najpotężniejszą rodziną magnacką Cesarstwa Habsburgów — w różnych momentach zamożniejszą od samego cesarza. Ich główny pałac w Eisenstadt zbudowano na fundamentach średniowiecznego zamku i stopniowo przebudowywano: wielka przemiana barokowa nastąpiła w 1663 roku za Paula I Esterházy, a kolejne modyfikacje w stylu empire nastąpiły na początku XIX wieku. Efektem jest jedna z najpiękniejszych arystokratycznych rezydencji w Austrii — pałac w mieście, z skrzydłami, dziedzińcami i ogrodami zajmującymi znaczną część centrum Eisenstadt.

Kup bilety wstępu do Pałacu Esterházy, aby zwiedzić apartamenty reprezentacyjne, galerię portretów i Haydnsaal — salę koncertową, gdzie Haydn dyrygował orkiestrą dworską Esterházych przez trzy dekady.

Haydnsaal to niekwestionowana gwiazda pałacu i jedna z najważniejszych sal muzycznych Europy. Ta XVIII-wieczna sala barokowa — z freskami na suficie, złoconą galerią i akustyką, którą sam Haydn zaprojektował dla swojej orkiestry — to miejsce, gdzie Haydn miał premierę wielu symfonii granych dziś w wielkich salach koncertowych Londynu, Nowego Jorku i Tokio. Proporcje są kameralne w porównaniu ze standardami późniejszych sal koncertowych — zaledwie kilkaset miejsc — co sprawia, że nawet zwykłe słowne omówienie sali nabiera niezwykłego rezonansu. Koncerty odbywają się tu nadal regularnie, zwłaszcza podczas Festiwalu Haydna każdego września, a sala powszechnie uważana jest za jedną z najpiękniejszych małych przestrzeni koncertowych w Austrii.

Śladami Haydna

Wycieczka po Pałacu Esterházy “Śladami Józefa Haydna” to najbardziej immersyjny sposób na doświadczenie pałacu — podążając za roboczym dniem Haydna przez sale, z których korzystał, od pokoju kompozytorskiego po salę koncertową, z komentarzem audio i muzycznym akompaniamentem w samej Haydnsaal.

Józef Haydn (1732–1809) dołączył do dworu Esterházych jako wice-Kapellmeister w 1761 roku, pracując pod starzejącym się Gregorem Wernerem. Gdy Werner umarł w 1766 roku, Haydn został Kapellmeistrem i pełnił tę funkcję aż do śmierci — służąc najpierw księciu Paulowi Antonowi, potem wymagającemu i obsesyjnie oddanemu muzyce Księciu Nikolausowi I, swojemu prawdziwemu mecenasowi, a następnie kolejnym książętom. Komponował zarówno w Eisenstadt, jak i w letniej rezydencji rodziny w Esterháza (na terytorium dzisiejszych Węgier), w znacznej izolacji od szerszego świata muzycznego — co okazało się, jak sam słynnie przyznał, warunkiem twórczym: „byłem odcięty od świata, w moim otoczeniu nie było nikogo, kto by mnie dezorientował i niepokoił, i byłem zmuszony do bycia oryginalnym”.

Oryginalność, jaka z tego wynikła, zmieniła muzykę na stałe. Forma symfoniczna, którą odziedziczyli Beethoven i Mozart — z równowagą struktury i niespodzianki, bogactwem emocjonalnym, formalną architekturą — była w istocie dziełem Haydna, wypracowanym w tych salach przez trzydzieści lat twórczej izolacji.

Jego Haydnhaus przy Haydngasse — dom, który posiadał i zamieszkiwał przez znaczną część pobytu w Eisenstadt — jest małym muzeum. Szersze Muzeum Haydna w mieście obejmuje jego życie i twórczość w szerszym kontekście: instrumenty, rękopisy i pełną narrację biograficzną od Rohrau (miejsca urodzenia) po późne symfonie londyńskie.

Bergkirche i grobowiec Haydna

Bergkirche (Kościół Górski) na wzgórzu nad starym miastem Eisenstadt kryje grobowiec Haydna — a właściwie jego większą część. Kompozytor zmarł w Wiedniu w 1809 roku i początkowo tam spoczął. Jego ciało sprowadzono do Eisenstadt w 1820 roku. Jednak czaszka, usunięta wkrótce po śmierci przez frenologów ciekawych budowy czaszki geniusza, miała osobną trajektorię: przechodziła z rąk do rąk, przez długi czas była eksponowana w wiedeńskim Towarzystwie Przyjaciół Muzyki i dopiero w 1954 roku — 145 lat po śmierci kompozytora — dołączyła do reszty szczątków. Grobowiec jest teraz kompletny, choć z opóźnieniem.

Kościół mieści niezwykły Kalvarienberg — trójwymiarową, naturalnej wielkości reprezentację narracji Męki Pańskiej wzniesioną wewnątrz budynku kościoła, z rzeźbionymi figurami kamiennymi i gipsowymi ukazującymi stacje drogi krzyżowej w kaplicach, przez które przechodzą odwiedzający. Zbudowany na początku XVIII wieku na zamówienie rodziny Esterházy, jest jedną z najbardziej niezwykłych przestrzeni dewocyjnych w Austrii: po części kościół, po części rzeźbiarskie środowisko — zupełnie wyjątkowy.

Połączenie z Neusiedlersee

Eisenstadt to idealny punkt wyjścia do popołudniowej wizyty nad Neusiedlersee (Jeziorem Nezyderskim) — 15 km na południe samochodem lub autobusem regionalnym. Jezioro jest jednym z największych rezerwatów ptaków w Europie Środkowej, krajobrazem wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i źródłem znakomitych słodkich win Burgenlandu (zob. Neusiedlersee). Pół dnia w Eisenstadt połączone z popołudniową przejażdżką rowerową lub spacerem nad brzegiem jeziora to pełna i urozmaicona jednodniowa wycieczka z Wiednia.

Jak dojechać

Pociągiem z Wiednia: Wien Meidling do Eisenstadt, ok. 45–55 minut w zależności od kursu, z przesiadką w Wulkaprodersdorf lub bezpośrednim połączeniem, gdy dostępne. Stacja kolejowa jest ok. 20 minut pieszo od pałacu lub krótką jazdą autobusem wzdłuż głównej drogi. Częstotliwość pociągów jest zadowalająca w dni robocze i zmniejszona w weekendy — przed wyjazdem sprawdź rozkład jazdy ÖBB.