Franz Joseph i Sisi: habsburskie małżeństwo, które ukształtowało nowoczesny Wiedeń

Mit i małżeństwo

Niewielu relacjom w historii Europy towarzyszyło tyle komercyjnej mitologii co relacji cesarza Franciszka Józefa I i jego żony, cesarzowej Elżbiety Austriackiej. Trzy filmy z Romy Schneider (1955–1957), musical grany nieprzerwanie w Wiedniu od 1992 roku i cała branża pamiątkarska wspólnie wyprodukowały wersję tej historii, która kładzie nacisk na romans, piękno i wolność kontra cesarskie ograniczenia.

Prawdziwa historia jest ciekawsza i znacznie mroczniejsza. Obejmuje młodą kobietę naprawdę uwięzioną przez jedną z najbardziej rygorystycznych struktur instytucjonalnych XIX-wiecznej Europy, śmierć w Mayerling, którą kościół pomógł zatuszować, i zamach, z którego cały dwór habsburski był po cichu zadowolony, że można było go przypisać anarchiście, a nie osobistemu niepowodzeniu instytucji.

Ten przewodnik przedstawia prawdziwą historię — przydatną zarówno do zrozumienia Muzeum Sisi w Hofburgu, jak i do nadania sensu całej wizycie w Wiedniu.

Elżbieta: wczesne lata

Elżbieta (Elisabeth Amalie Eugenie w Possenhofen, Bawaria, 24 grudnia 1837 roku) była córką księcia Maksymiliana w Bawarii, Wittelsbachskiego pomniejszego szlachcica, bardziej known z występów cyrkowych i gry na cytarze niż z dworskich ambicji. Dorastała w nieformalnym gospodarstwie domowym jak na tamte czasy, spędzając lata w posiadłości Possenhofen nad jeziorem Starnberg, jeżdżąc konno i czytając, w dużej mierze poza rygorystycznymi strukturami społecznymi życia dworskiego w Monachium.

Miała 15 lat, gdy w sierpniu 1853 roku poznała Franciszka Józefa w Bad Ischl. Jej starsza siostra Helena była zamierzoną partią — ich matka księżna Ludovika zaaranżowała spotkanie w tym celu. Franciszek Józef wybrał zamiast niej Elżbietę, podobno na pierwsze spojrzenie. Zaręczyli się w ciągu kilku dni i pobrali się w Wiedniu w kwietniu 1854 roku.

Przybycie do Wiednia

Pierwsze doświadczenie Elżbiety z wiedeńskim dworem stanowiła sama podróż: chorowała na statku na Dunaju i przybyła zdenerwowana na szereg formalnych przyjęć, do których była nieprzygotowana. Dwór, do którego weszła, był rządzony przez Arcyksiężną Sofię — matkę Franciszka Józefa — która prowadziła gospodarkę Hofburgu z instytucjonalną precyzją, która zostawiała zasadniczo zero przestrzeni dla 16-latki z Bawarii, by znaleźć swoje miejsce.

Sofia decydowała o imionach dzieci Elżbiety (pierwsza córka dostała imię Sofia, a nie imię, które wybrała Elżbieta). Przejęła zarządzanie cesarskimi pokojami dziecięcymi, gdy w 1858 roku urodził się Rudolf. Określała harmonogram Elżbiety, jej publiczne wystąpienia i protokół, który musiała przestrzegać. Relacja między Elżbietą a jej teściową była centralnym dramatem pierwszej dekady małżeństwa.

Franciszek Józef: życie cesarza

Franciszek Józef został cesarzem w grudniu 1848 roku w wieku 18 lat, po abdykacji jego wuja Ferdynanda I podczas rewolucji 1848 roku. Przejął władzę w kryzysie i nigdy go naprawdę nie opuścił: lata 1848–1849 wiązały się z tłumieniem buntów w Wiedniu, Budapeszcie i w całym imperium z pomocą wojsk rosyjskich. Lata 50. przyniosły przegranie wojny z Francją i Piemontem (1859), która pozbawiła Austrię Lombardii. Lata 60. przyniosły klęskę z Prusami pod Königgrätz (1866), która zakończyła wpływy austriackie w sprawach niemieckich i wymusiła Kompromis (Ausgleich) z Węgrami w 1867 roku, tworząc Podwójną Monarchię Austro-Węgier.

Przez to wszystko Franciszek Józef utrzymywał osobistą rutynę niezwykłej stałości: wstawał o 4:00, zaczynał pracę o 5:00, przyjmował audiencje od 5:00 do 8:00, zajmował się papierologią przez resztę ranka i pracował siedem dni w tygodniu bez przerwy. Spał na żelaznym polowym łóżku w swoim gabinecie. Jadł szybko, stojąc gdy tylko było to możliwe. Uważał wyszukane posiłki za stratę czasu.

Jego relacja z Elżbietą była autentyczna i, po jego stronie, pełna oddania. Jej nieobecności sprawiały mu ból. Jej zamordowanie w 1898 roku — miał wtedy 68 lat — zdaje się potwierdzać pewien stoicki stoicyzm: kontynuował swoją rutynę, kontynuował pracę i umarł w swoim gabinecie w Schönbrunnie 18 lat później, w listopadzie 1916 roku, gdy trwała jeszcze rozpoczęta przez niego w 1914 roku wojna.

Małżeństwo: oddanie i dystans

Od połowy lat 60. XIX wieku Elżbieta coraz więcej czasu spędzała poza Wiedniem. Rozwinęła pasję do Węgier (gdzie węgierska arystokracja ją uwielbiała i gdzie nauczyła się języka) i spędzała długie okresy w Budapeszcie, Gödöllő (węgierskim pałacu królewskim, gdzie czuła się bardziej u siebie niż gdziekolwiek indziej w imperium), Korfu, Maderze i Anglii.

Jej nieobecności były źródłem publicznej krytyki — Wiedeńczycy oczekiwali, że ich cesarzowa będzie obecna — i prywatnej ulgi. Protokół dworski w Hofburgu był naprawdę opresyjny: nie mogła jeść bez ceremonii, poruszać się bez damy dworu, rozmawiać bez formalnego przedstawienia rozmówcy. Podróż i incognito, które w niej przyjmowała, były jedyną przestrzenią, w której mogła funkcjonować jako coś bliskiego sobie.

Franciszek Józef pisał do niej prawie codziennie, gdy była z dala. Ona odpisywała rzadziej. Wracała, gdy musiała — na funkcje dworskie, na rodzinne uroczystości — i wyjeżdżała jak najszybciej. Wydaje się, że rozumiał to jako aspekt tego, kim była, i to akceptował.

Śmierć Rudolfa w Mayerling

Następca Tronu Rudolf (urodzony 1858) był ich jedynym synem i dziedzicem imperium. Był błyskotliwy, liberalny i coraz bardziej rozpaczliwy: jego poglądy polityczne (popierał bardziej demokratyczną strukturę konstytucyjną) były nie do pogodzenia z konserwatyzmem ojca, a jego życie osobiste było chaotyczne. W styczniu 1889 roku wycofał się do cesarskiego myśliwskiego domku w Mayerling w Lesie Wiedeńskim z 17-letnią kochanką Mary Vetsera.

Rankiem 30 stycznia 1889 roku oboje zostali znalezieni martwi.

Reakcja dworu była szybka i systematyczna. Ciało Mary Vetsery zostało tajnie usunięte z Mayerling tej samej nocy — ubrane i podparte w pozycji siedzącej między dwojgiem krewnych w powozie, by uniknąć wykrycia — i pochowane pospiesznie w Heiligenkreuz. Oficjalna wersja, podtrzymywana przez Franciszka Józefa i zatwierdzona przez Watykan (dla umożliwienia Rudolfowi katolickiego pogrzebu), opisała zgony jako wypadek. Dowody — pozycje ciał, rany postrzałowe, wcześniejsza korespondencja — zdecydowanie wskazują na pakt samobójczy.

Elżbieta nigdy się nie otrząsnęła. Śmierć Rudolfa oznaczała punkt zwrotny, po którym nosiła wyłącznie żałobę, przyspieszyła swoje podróżowanie i stawała się coraz bardziej melancholijna w zanotowanych rozmowach.

Zamach w Genewie, 1898

10 września 1898 roku Elżbieta szła wzdłuż nabrzeża w Genewie ze swoją damą dworu, zmierzając na statek do Montreux. 25-letni włoski anarchista o imieniu Luigi Lucheni przybył do Genewy specjalnie, by zabić członka europejskiej arystokracji. Jego pierwotny cel, książę Orleański, nie był w Genewie. Wybrał zamiast niego Elżbietę.

Lucheni pchnął ją zaostrzonym pilnikiem — rana była tak mała i wejście tak czyste, że Elżbieta weszła na statek i dopiero wtedy upadła. Zmarła w ciągu godziny, nieświadoma powagi tego, co się stało. Jej ostatnie słowa, według damy dworu, brzmiały: „Co mi się stało?”

Franciszek Józef dowiedział się o tym w Schönbrunnie. Jego zanotowana reakcja: „Czy nie zostanie mi na tej ziemi nic oszczędzone?” Żył jeszcze 18 lat.

Gdzie doświadczyć ich spuścizny w Wiedniu

Muzeum Sisi w Hofburgu to niezbędny punkt startowy — celowo konfrontuje komercyjny mit i następnie prezentuje prawdziwą Elżbietę przez oryginalne przedmioty. Apartamenty Cesarskie pokazują, jak Franciszek Józef i Elżbieta naprawdę żyli w tym samym budynku.

Pałac Schönbrunn był miejscem urodzenia (1830) i śmierci (1916) Franciszka Józefa. Pałac gościł też wczesne życie małżeńskie pary. Na historię Mayerling domek myśliwski to dziś klasztor Karmelitanek 70 km od Wiednia, dostępny samochodem lub jako część wycieczki do Lasu Wiedeńskiego.

Krypta Kapucynów przy Neuer Markt (10 minut spaceru od Hofburgu) mieści oba grobowce: Elżbieta w ołowianej trumnie ozdobionej symbolami żałoby, Franciszek Józef w największym sarkofagu krypty. Rudolf jest też tu pochowany.

Najczęściej zadawane pytania o Franciszka Józefa i Sisi

Gdzie Franciszek Józef poznał Sisi?

Spotkali się w Bad Ischl w austriackim Salzkammergut w sierpniu 1853 roku. Elżbieta towarzyszyła starszej siostrze Helenie, która była zamierzoną partią. Franciszek Józef wybrał Elżbietę. Miała 15 lat.

Dlaczego cesarzowa Sisi była tak nieszczęśliwa na wiedeńskim dworze?

Dwór habsburski rządził każdym aspektem życia przez protokół, który nie zostawiał miejsca na osobiste wyrażanie siebie. Teściowa Elżbiety, Arcyksiężna Sofia, skutecznie zarządzała gospodarstwem domowym i przejęła wychowanie dzieci Elżbiety, co spowodowało jej głęboki ból.

Co stało się z Następcą Tronu Rudolfem?

Rudolf zginął w myśliwskim domku w Mayerling 30 stycznia 1889 roku w tym, co dowody zdecydowanie wskazują jako pakt samobójczy z jego kochanką Mary Vetsera. Oficjalna wersja opisała to jako wypadek, zatwierdzony przez Watykan dla umożliwienia katolickiego pogrzebu.

Jak zginęła cesarzowa Sisi?

Elżbieta została zamordowana w Genewie 10 września 1898 roku przez Luigiego Lucheniego, włoskiego anarchistę, który pchnął ją zaostrzonym pilnikiem, gdy szła na statek.

Czy Franciszek Józef był zdruzgotany śmiercią Sisi?

Tak. Pomimo jej długich nieobecności, jego oddanie było autentyczne. Żył jeszcze 18 lat w zasadniczo tej samej rutynie, pracując od 5 rano i umierając w swoim gabinecie w listopadzie 1916 roku.

Gdzie można zobaczyć spuściznę Sisi i Franciszka Józefa w Wiedniu?

Muzeum Sisi i Apartamenty Cesarskie w Hofburgu to główne miejsca. Schönbrunn był miejscem urodzenia i śmierci Franciszka Józefa. Oboje są pochowani w Krypcie Kapucynów przy Neuer Markt.

Najlepsze doświadczenia

Aktywności do rezerwacji z zweryfikowanymi cenami i natychmiastowym potwierdzeniem na GetYourGuide.

Vienna: Sisi Museum, Imperial Apartments & Hofburg Tour

Vienna: Skip-the-Line Hofburg and Empress Sisi Museum Tour